(Bài này thì tôi đã cố gắng tổng hợp một cách khách quan nhất, đầy đủ nhất lời phê của vua Tự Đức về các nhân vật lịch sử nổi tiếng ở nước Nam ta, khen cũng lấy mà chê cũng lấy, nhưng vì chỉ có mình tôi tổng hợp nên chắc chắn chưa thể đầy đủ, nếu thiếu sót thì anh em bổ sung nhé)
- Về An Dương Vương: "Vua Thục trước đây vì hôn nhân mà được thắng lợi, rồi cũng vì hôn nhân mà bại vong, đạo trời báo phục không sai, kể cũng chóng quá!" [tập 1, tr. 84]
- Về Triệu Vũ Đế: "Triệu Đà vốn là người Trung Quốc, làm vua trên nước Nam Việt và truyền nối đã ngót trăm năm. Xem bức thư trả lời Văn đế nhà Hán thì Triệu Đà vốn là người có học thức" [tập 1, tr. 107]
- Về Hai Bà Trưng: "Hai Bà Trưng thuộc phái quần thoa, thế mà hăng hái quyết tâm khởi nghĩa, làm chấn động cả triều đình Hán. Dẫu rằng thế lực cô đơn, không gặp thời thế, nhưng cũng đủ làm phấn khởi lòng người, lưu danh sử sách. Kìa những bọn nam tử râu *** mà chịu khép nép làm tôi tớ người khác, chẳng cũng mặt dày thẹn chết lắm dư!" [tập 1, tr. 109]
- Về Bà Triệu: "Con gái nước ta, nhiều người hùng dũng khác thường. Bà Triệu Ẩu cũng là người sánh vai được với Hai Bà Trưng. Xem như vậy thì Bắc sử chép chuyện thành Phu Nhân quân nương tử, há có phải chỉ Trung Quốc là có đàn bà nổi danh tiếng đâu? Nhưng nói là vú dài ba thước thì cũng quái gở, đáng cười!" [tập 1, tr. 135]
- Về Lý Nam Đế: "Nam đế nhà Lý dẫu sức không địch nổi giặc Lương đến nỗi công cuộc không thành, nhưng đã biết nhân thời cơ vùng dậy, tự làm chủ lấy nước mình, đủ làm thanh thế mở đường cho nhà Đinh, nhà Lý sau này. Vậy việc làm của Lý Nam đế há chẳng hay lắm sao?" [tập 1, tr. 164-165]
- Về Tiền Ngô Vương: "Ngô Quyền gặp được ngụy triều Nam Hán là một nước nhỏ, Hoằng Tháo là thằng hèn kém, nên mới có được trận thắng trên sông Bạch Đằng. Đó là một việc may, có gì đáng khen. Nếu gặp phải tay Trần Bá Tiên, mà bảo rằng Ngô Quyền không phải theo gót Lý Nam Đế, Triệu Việt Vương, thì ít có lắm!" [tập 1, tr. 211]
- Về Đinh Tiên Hoàng: "Đạo trời ưa kẻ khiêm nhường, đạo người răn người tự mãn. Tiên Hoàng nhà Đinh là người vô học, không có mưu mô gì, chỉ quen dữ tợn, kiêu căng, đến nỗi cuối cùng cả hai cha con đều bất đắc kỳ tử, mới được hai đời đã mất! Nhân đức và tàn bạo thật khác nhau hẳn: đáng làm gương chung. Đinh kêu là Vạn Thắng, Tần mong được vạn thế, xe trước xe sau cùng đi một vết, thương thay!" [tập 1, tr. 225]
- Về Lê Đại Hành: "Lê Hoàn lợi dụng cơ hội, đã cướp lấy nước người ta, lại không khéo đối đãi chúa cũ, đẩy vào chỗ chết, thế nào mà Toàn chẳng đến tử vong? Còn việc cất tiếng kêu trời, gieo mình xuống đất, chỉ là một ngón giả trá. Thật khó che đậy được công luận nghìn thu" [tập 1, tr. 253]
- Về Lý Thái Tổ: "Nịnh Phật quá chừng, gây nên mối tệ về sau, hay là Lý Thái Tổ mê hoặc là mình xuất thân từ cửa Phật chăng? Dầu sao cũng không phải là chính đạo" [tập 1, tr. 270] và "Lời Lý Thái Tổ khấn trời, tỏ ra rất có đức độ đế vương; thật chẳng khác Thành Thang nhà Thương đem sáu việc, trách mình trong khi gặp nạn bảy năm hạn hán: thảo nào giữa người và trời có sự cảm ứng không sai" [tập 1, tr. 273]
- Về Lý Thái Tông: "Chưa an táng cha, còn đang có trở đã vội yến tiệc vui chơi như thế, thật thất lễ quá!" [tập 1, tr. 288] và "Bây giờ không nghe nói có việc người Chiêm vào lấn cướp thì không phải là bất đắc dĩ mà dùng binh, thế mà muốn phô sức mình, thích lập công nghiệp, buông thả lòng dục, giết hại mạng người! Thậm chí cướp bắt phụ nữ để chứa đầy vào hậu cung: việc này lại càng thất đức! So với Mị Ê, thật đáng thẹn chết! Huống chi khúc điệu Tây Thiên là thanh âm mất nước, gây nên sự mê muội cho con cháu đời sau! Thế thì trong sự thất đức lại càng thất đức hơn nữa! Thái Tông là bậc vua hiền mà làm như thế, thực đáng tiếc! Về phần bày tôi bấy giờ cũng không sao tránh khỏi cái tội nống ác của vua!" [tập 1, tr. 309]
- Về Lê Văn Thịnh: "Văn Thịnh do văn học được đỗ đầu, làm quan đến cực phẩm, mà hành vi còn thế, thì lòng người còn lường biết thế nào được!" [tập 1, tr. 346]
- Về Lý Thần Tông: "Trái lẽ (chỉ việc sung con gái nhà các quan vào hậu cung - ĐQTS)!" [tập 1, tr. 367] và "Thế là gây loạn từ gốc (chỉ việc bỏ con lớn lập con bé làm Thái tử - ĐQTS)!" [tập 1, tr. 373]
- Về Mâu Du Đô: "Hạng người gọi là có tài năng mà còn như vậy (chỉ việc dâng chim sẻ trắng để nhận quan tước - ĐQTS), đủ biết thói đời bấy giờ là thế nào, mà tước lộc cũng chẳng có gì đáng quý" [tập 1, tr. 379]
- Về Tô Hiến Thành: "Sau Gia cát Vũ hầu, chỉ có một người ấy thôi" [tập 1, tr. 400]
- Về Lý Cao Tông: "Noi theo cái thói lừa dối: đáng khinh bỉ cả!" [tập 1, tr. 402] và "Dùng người không xứng đáng, chính sự ngày một quấy, muốn không bại vong, còn đợi nỗi gì? Chứ không phải tại việc đặt ra Chiêm Thành nhạc khúc" [tập 1, tr. 407]
- Về Lý Kính Tu: "Sự nghiệp của Lý Kính Tu như thế, vậy mà gọi là "thầy vua", chẳng qua chỉ có danh hão đấy thôi" [tập 1, tr. 413]
- Về Trần Thủ Độ: "Thủ Độ là công thần nhà Trần, tức là tội nhân nhà Lý. Huống chi làm những nết xấu như *** lợn, dạ độc như hùm beo, dựng nước mà như thế thì làm thế nào mà lâu dài được? Nhưng chẳng qua cũng bởi nhà Lý tự rước lấy tai vạ, lại còn trách gì nữa!" [tập 1, tr. 425-426] và "Phong hoá nhà Trần không nghiêm chỉnh, lại tệ hơn phong hoá nhà Đường ở Trung Quốc. Nhưng bấy giờ Thái Tông hãy còn thơ ấu, mà Thủ Độ là người rất ngoan cố, phàm việc gì cũng do hắn chỉ sử, Thái Tông không theo cũng không được. Thế mà sử thần cứ chỉ trích riêng Thái Tông, như thế chưa phải là lời phê công bằng. Vả lại, lúc mới khai quốc, vua còn thơ ấu, lòng người còn nghi ngờ, Thủ Độ lại vốn là người không biết chữ, thế mà một mình kinh doanh, dựng lên được nghiệp lớn, thì thực là cương quyết, hiểm giảo, xưa nay ít có mấy người. Có lẽ vì lòng trời giúp ngầm nhà Trần mà được như thế chăng?" [tập 1, tr. 438]
- Về Trần Thái Tông: "Việc này (chỉ việc lén đi vào đất nhà Tống - ĐQTS) là việc làm nguy hiểm cầu may, không theo đạo điển thường như cổ nhân đã nói "thánh chúa bất thừa nguy" [tập 1, tr. 441] và "Câu nói này cũng may mà trúng (chỉ việc dự đoán đúng nhà Tống sắp gặp tai biến - ĐQTS), vì chính Thái Tông thấy rõ được công việc nhà Tống lúc bấy giờ, nên nói khiên cưỡng mà thôi, chứ biết thế nào được đạo trời" [tập 1, tr. 473]
- Về Trần Quốc Tuấn: "Trần Quốc Tuấn là người văn võ toàn tài, đủ cả trung lẫn hiếu, duy phải một vết xấu này (chỉ việc đang đêm lẻn vào tư thông với công chúa - ĐQTS), nên không được là người hoàn toàn. Có lẽ cái thói chung chạ của nhà Trần đã ăn sâu vào đầu óc người ta, đến nỗi họ cho việc ấy là tự nhiên không có gì là quái lạ" [tập 1, tr. 454]
- Về Trần Ích Tắc: "Người ta có tài văn học mà như thế, thì văn học làm gì!" [tập 1, tr. 502]
- Về Trần Nhân Tông: "Ông vua này có thể gọi là "thiên tử hoà giải" [tập 1, tr. 518] và "Bất nhân phi nghĩa!" [tập 1, tr. 519]
- Về Trần Anh Tông: "Việc này xuất phát từ lòng dụ dỗ đánh lừa (chỉ việc bắt được chúa Chiêm Thành - ĐQTS), không thể làm phép cho người sau bắt chước được" [tập 1, tr. 557]
- Về Nguyễn Trung Ngạn: "Nguyễn Trung Ngạn từ chối nhận bài thơ "Chiêu ẩn", có phải là người để chí công danh không?" [tập 1, tr. 569]
- Về Trần Minh Tông: "Thiên lệch!" [tập 1, tr. 571] và "Có kiến thức" [tập 1, tr. 584]
- Về Bảo Từ Hoàng hậu: "Rất phải đạo đàn bà, nghìn xưa ít có" [tập 1, tr. 582]
- Về Trần Nhật Duật: "Phúc đức" [tập 1, tr. 583]
- Về Trần Dụ Tông: "Nghiện rượu, mê đàn hát, xa xỉ làm cung điện nguy nga và tường vách chạm trổ, lãng phí tiền của, hoang dâm chơi bời: món gì Dụ Tông cũng mắc! Cơ nghiệp nhà Trần sao khỏi suy được?" [tập 1, tr. 617]
- Về Đỗ Tử Bình: "Tội hai người này (chỉ Đỗ Tử Bình và Hồ Quý Ly - ĐQTS) đáng giết, không dong tha được, thế mà lại còn vẫn dùng! Chính sự nhà Trần không có kỷ cương gì cả, trách nào chẳng bại vong" [tập 1, tr. 637]
- Về Trần Nghệ Tông: "Việc làm của Quý Ly trước sau đều như thế, thế mà Nghệ Tông tin dùng, có lẽ cũng như câu ngạn ngữ nói "hoạ lai thần ám" chăng?" [tập 1, tr. 657]
- Về Trần Khát Chân: "Cũng may đấy thôi, không có gì là tài giỏi (chỉ việc giết được Chế Bồng Nga - ĐQTS)" [tập 1, tr. 661]
- Về Đặng Tất: "Con đường xuất thân của Đặng Tất như thế, so với việc làm sau này, có phải là một người mà hai nhân cách khác nhau hay không (chỉ việc nhờ tố cáo người mà khác được làm quan, sau này lại đi phò tá Giản Định Đế - ĐQTS)?" [tập 1, tr. 664]
- Về Hồ Quý Ly: "Hình tích hành động của Quý Ly gần giống Vương Mãng" [tập 1, tr. 672] và "Minh Yên Lệ với Hồ Quý Ly cũng chẳng khác gì nhau. Tự thân mình đã không chính trực, dầu có mệnh lệnh cũng không thi hành được. Sao không tự xét mình xem sao đã? Hai người này đều là bọn tham tàn mà thôi" [tập 1, tr. 705]
- Về Giản Định Đế: "Đương lúc điên bái lưu ly, vua tôi cùng lòng cùng sức với nhau, còn e rằng không làm nổi công việc, thế mà tự tàn hại lẫn nhau, làm mất cả tay chân, như thế, tránh sao khỏi bại vong được?" [tập 1, tr. 720]
- Về Trùng Quang Đế: "Sự thể đã đến như thế, mà còn thỉnh cầu càn rỡ mãi (chỉ việc cầu phong nhà Minh - ĐQTS), thật là mù quáng về thời cơ, không còn hiểu gì cả!" [tập 1, tr. 725]
- Về Lê Lai: "Vua nhà Lê đã có tài như vua nhà Hán là Cao Tổ, tôi nhà Lê lại cũng trung liệt như tôi nhà Hán là Kỷ Tín: nghìn năm bất hủ!" [tập 1, tr. 747]
- Về Lê Thái Tổ: "Bình Định vương là bậc tài trí sáng suốt, lại giỏi dụng binh, các tướng chẳng ai sánh kịp. Vì thế cho nên chiến thắng được quân địch mạnh lớn, khai sáng được cơ nghiệp, dõi truyền được quốc thống: đáng lắm thay!" [tập 1, tr. 797] và "Lê Thái Tổ là bậc hiền triết sáng suốt, cẩn thận trong việc lựa chọn tôi hiền để giúp vua nhỏ, thế mà lại dùng bọn Lê Sát là những kẻ vô học, không biết chính luật là gì, nên mới noi theo quy chế hội thề là thói hủ lậu của Lý, Trần. Sau này Lê Thái Tông buông tuồng rông rỡ đến nỗi chuốc lấy tai vạ, chưa chắc đã không phải vì cớ giúp rập không có người tốt. Vậy đức tốt của Lê Thái Tổ so với Hán Cao Tổ và Hán Văn Đế còn kém xa" [tập 1, tr. 844]
- Về Nguyễn Trãi: "Trãi là bậc có tài, vậy mà vẫn không khỏi có tính kiêu căng, cho nên sau này mới chuốc lấy tai vạ. Thế mới biết Trương Tử Phòng là bậc cao kiến, đời sau ít ai sánh kịp" [tập 1, tr. 852] và "Đời Lê Thái Tông, vua thì buông tuồng, bầy tôi thì chuyên quyền, Trãi nếu là người hiền, thì nên sớm liệu rút lui, ẩn náu tung tích để cho danh tiếng được toàn vẹn. Thế mà lại đi đón trước ngự giá, thả lỏng cho vợ làm việc hoang dâm, vô liêm sỉ. Vậy thì cái vạ tru di cũng là tự Trãi chuốc lấy. Như thế sao được gọi là người hiền?" [tập 1, tr. 901]
- Về Lê Thái Tông: "Bầy tôi vừa mới can ngăn, vua đã tức thì ban ra sắc lệnh: cả hai đều không phải có ý thành thực tu tỉnh khuyên răn lẫn nhau. May mà trong nước được vô sự, là vì nhờ công đức của Lê Thái Tổ còn để lại đó thôi" [tập 1, tr. 871] và "Lê Thái Tông cũng không phải là ông vua sáng suốt" [tập 1, tr. 882]
- Về Lê Văn Linh: "Lê Văn Linh là kẻ về bè với Lê Sát. Nay sử lại chép như thế này, còn biết đâu là tà với chính nữa?" [tập 1, tr. 912]
- Về Nguyễn Xí: "Việc làm của bọn Lê Xí (chỉ việc phế Lê Nghi Dân - ĐQTS), so với việc Chu Bột giết bọn họ Lữ mà lập Hán Văn đế cũng không hổ thẹn gì cả. Trong nước có người trọng thần, chính cần ở lúc này" [tập 1, tr. 948]
- Về Lê Thánh Tông: "Vua Thánh Tông còn như thế (chỉ việc giết Lê Lăng khi biết ông này trước đây bàn lập Lê Khắc Xương - ĐQTS), có lẽ vì đạo đức chưa được tinh thuần chăng? Thế mà cứ sính văn chương, thích biện bác, thì có làm gì?" [tập 1, tr. 966] và "Luôn luôn có hạn hán, nước to, đói dữ, mà đã nói như thế (chỉ việc sáng tác chín bài hát quỳnh uyển - ĐQTS); lại còn xưng hô với nhau một cách khoe khoang, thật đáng khinh bỉ. Ông vua này không phải chỉ những đạo đức chưa được thuần hậu, độ lượng chưa được rộng rãi mà thôi đâu!" [tập 1, tr. 1143]
- Về Lê Nghĩa: "Lê Nghĩa giữ đạo lý không vững vàng" [tập 1, tr. 1010]
- Về Lê Uy Mục: "Giấu giếm thế nào được tội ác (chỉ việc giết thái hoàng thái hậu rồi lại truy dâng tôn hiệu - ĐQTS)? Bọn gian giảo lừa dối người ta thường thường như thế, đáng chê cười!" [tập 2, tr. 22]
- Về Trịnh Tùng: "Trịnh Kiểm tuy chuyên quyền, nhưng tội ác chưa có gì tỏ rõ cho lắm; đến Trịnh Tùng mới thật là gian thần như đồ Vương Mãng và Tào Tháo!" [tập 2, tr. 163-164] và "Dựa vào công lao trước của cha, Trịnh Tùng có công rất to, mà mang tội cũng nặng lắm. Không làm như vậy thì không đủ để diệt nhà Mạc mà phù Lê được. Mạc tuy bị diệt rồi, nhưng Trịnh lại lù lù ở đó thì cũng lại là một Mạc nữa thôi!" [tập 2, tr. 199]
- Về Lê Bật Tứ: "Chim mồi *** săn của nhà Trịnh, tên này là tên tội ác đầu sỏ" [tập 2, tr. 235]
- Về Nguyễn Quán Nho: "Chưa thấy có gì là khoan hậu" [tập 2, tr. 387]
- Về Trịnh Cương: "Gọi Trịnh Cương bằng "chúa thượng", xin Trịnh Cương mặc áo sắc vàng, thì Công Hãng là tên phạm tội đầu sỏ. Còn như Cương cũng theo thói cũ xưng là "sư phụ" mà còn nhún nhường không mặc áo sắc vàng. Cái cách giả trá khéo léo của Cương cũng giống hệt như Tào Tháo nhường trả ba huyện. Cương toan lừa dối ai?" [tập 2, tr. 420] và "Chỉ nghe thấy nói, chưa thấy thực hành" [tập 2, tr. 425]
- Về Nguyễn Công Thái: "Đạo làm bầy tôi phải như thế" [tập 2, tr. 467]
- Về Bùi Sĩ Tiêm: "Chim phượng hoàng hót lúc mặt trời mới mọc" [tập 2, tr. 481]
- Về Nguyễn Công Hãng: "Tự mình làm điều ác nghiệt, thì không thể nào tránh khỏi tai vạ" [tập 2, tr. 488]
- Về Trịnh Giang: "Không cướp ngôi vua thì thôi, còn muốn làm gì chả được, cần gì mà phải nói giả dối (chỉ việc tự xưng An Nam thượng vương - ĐQTS). Điên cuồng! Đáng chê cười!" [tập 2, tr. 507]
- Về Trịnh Doanh: "Trịnh Doanh cũng không phải người có tri thức" [tập 2, tr. 524] và "Dùng nhiều hoạn quan, không thể không suy yếu. Tài của Doanh không đền bồi được lỗi của Doanh" [tập 2, tr. 654]
- Về Vũ thị (Vợ Trịnh Cương, ** Trịnh Giang và Trịnh Doanh): "Vũ thị cũng là một người anh kiệt trong phái phụ nữ, cho nên mới có thể mấy lần định được kế mưu lớn" [tập 2, tr. 534]
- Về Nguyễn Phan: "Lời nói đáng kính đáng sợ như lúc còn sống, ngàn đời sau này còn có thể làm cho người ta cảm động phấn khởi. Thế mà trong sử bảo Nguyễn Phan cùng Văn Đình Ức danh tiếng ngang nhau, nói như thế khác nào đem viên ngọc giả trộn lẫn với viên ngọc thật" [tập 2, tr. 611]
- Về Lê Quý Đôn: "Học rộng thì có làm gì, chỉ đủ để giúp cho lòng tư của mình, như hạng Vương An Thạch. Sở dĩ đến như thế (chỉ việc tự giãi bày chín tội nhưng thật ra là đang kể công lao của mình - ĐQTS), cũng do kiến thức lệch lạc mà ra" [tập 2, tr. 660] và "Xét hành trạng của Quý Đôn, không có một điều gì đáng khen" [tập 2, tr. 725]
- Về Vũ Trần Thiệu: "Chim hạc đứng giữa đàn gà, thực là hiếm có" [tập 2, tr. 739]
- Về Trịnh Sâm: "Họ Trịnh dùng nhiều quan thị, hơn cả nhà Hán, nhà Đường; bầy tôi lại đều giữ lòng riêng, gây bè đảng, thế mà Trịnh Sâm tin dùng. Như thế, không bại vong sao được?" [tập 2, tr. 746]
- Về Lê Hiển Tông: "Than ôi, cũng đã muộn rồi, còn làm gì được nữa! Thế mà còn nhận danh hiệu hão, thật là tối thời cơ" [tập 2, tr. 774] và "Chống hùm cửa trước, rước sói cửa sau", ôi, cũng nguy hiểm lắm! Trịnh Doanh lập Hiển Tông để nương nhờ vào phúc đức, mà Hiển Tông từ trước đến sau, nhất thiết việc gì cũng do ở người khác. Nhiều lần gặp tai hoạ bất trắc xảy ra, chỉ vì không vướng vít với thất tình mà được trọn đời an toàn, cũng là may mà thôi" [tập 2, tr. 790-791]
- Về Trịnh Khải: "Người trước để lại ác nghiệt quá nhiều, làm cho Khải phải chịu sự liên lụy mà thôi, nhưng Khải cũng là người khẳng khái không có gì đáng hổ thẹn" [tập 2, tr. 788]
- Về Đinh Tích Nhưỡng: "Sự thế đã cùng quẫn quá chừng, mà còn a dua phụ hoạ. Thái độ của tiểu nhân gớm thật! rất đáng sợ mà lại rất đáng ghét!" [tập 2, tr. 798]
- Về Nguyễn Hữu Chỉnh: "Tình thế đã đến thế này, còn cứ nương tựa vào Chỉnh là thằng giặc tráo trở, lật lọng, khác nào chất củi lên giàn lửa thì còn phút nào được yên! Nhưng, các bầy tôi nhà Lê bấy giờ không còn một ai là đáng nương cậy, ấy cũng đáng thẹn lắm lắm" [tập 2, tr. 807] và "Hữu Chỉnh chết theo nạn nước, còn hơn các người họ Trịnh nhiều lắm" [tập 2, tr. 824]
- Về Hoàng Phùng Cơ: "Hoàng Phùng Cơ cũng là đồ tráo trở đó thôi, sao gọi là danh tướng được?" [tập 2, tr. 814]
- Về Mẫn Thái hậu (vợ Thái tử Lê Duy Vĩ, ** Lê Chiêu Thống): "Hiền thay, bà ** này! Thật không thẹn với Thân Bao Tư xưa" [tập 2, tr. 844]
- Về Lê Chiêu Thống: "Nghìn năm hãy còn chua xót!" [tập 2, tr. 856]
- Nguồn: Quốc Sử Quán Triều Nguyễn (2007), Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục.
St.
#travelforum.vn
#HDVSG
- Về An Dương Vương: "Vua Thục trước đây vì hôn nhân mà được thắng lợi, rồi cũng vì hôn nhân mà bại vong, đạo trời báo phục không sai, kể cũng chóng quá!" [tập 1, tr. 84]
- Về Triệu Vũ Đế: "Triệu Đà vốn là người Trung Quốc, làm vua trên nước Nam Việt và truyền nối đã ngót trăm năm. Xem bức thư trả lời Văn đế nhà Hán thì Triệu Đà vốn là người có học thức" [tập 1, tr. 107]
- Về Hai Bà Trưng: "Hai Bà Trưng thuộc phái quần thoa, thế mà hăng hái quyết tâm khởi nghĩa, làm chấn động cả triều đình Hán. Dẫu rằng thế lực cô đơn, không gặp thời thế, nhưng cũng đủ làm phấn khởi lòng người, lưu danh sử sách. Kìa những bọn nam tử râu *** mà chịu khép nép làm tôi tớ người khác, chẳng cũng mặt dày thẹn chết lắm dư!" [tập 1, tr. 109]
- Về Bà Triệu: "Con gái nước ta, nhiều người hùng dũng khác thường. Bà Triệu Ẩu cũng là người sánh vai được với Hai Bà Trưng. Xem như vậy thì Bắc sử chép chuyện thành Phu Nhân quân nương tử, há có phải chỉ Trung Quốc là có đàn bà nổi danh tiếng đâu? Nhưng nói là vú dài ba thước thì cũng quái gở, đáng cười!" [tập 1, tr. 135]
- Về Lý Nam Đế: "Nam đế nhà Lý dẫu sức không địch nổi giặc Lương đến nỗi công cuộc không thành, nhưng đã biết nhân thời cơ vùng dậy, tự làm chủ lấy nước mình, đủ làm thanh thế mở đường cho nhà Đinh, nhà Lý sau này. Vậy việc làm của Lý Nam đế há chẳng hay lắm sao?" [tập 1, tr. 164-165]
- Về Tiền Ngô Vương: "Ngô Quyền gặp được ngụy triều Nam Hán là một nước nhỏ, Hoằng Tháo là thằng hèn kém, nên mới có được trận thắng trên sông Bạch Đằng. Đó là một việc may, có gì đáng khen. Nếu gặp phải tay Trần Bá Tiên, mà bảo rằng Ngô Quyền không phải theo gót Lý Nam Đế, Triệu Việt Vương, thì ít có lắm!" [tập 1, tr. 211]
- Về Đinh Tiên Hoàng: "Đạo trời ưa kẻ khiêm nhường, đạo người răn người tự mãn. Tiên Hoàng nhà Đinh là người vô học, không có mưu mô gì, chỉ quen dữ tợn, kiêu căng, đến nỗi cuối cùng cả hai cha con đều bất đắc kỳ tử, mới được hai đời đã mất! Nhân đức và tàn bạo thật khác nhau hẳn: đáng làm gương chung. Đinh kêu là Vạn Thắng, Tần mong được vạn thế, xe trước xe sau cùng đi một vết, thương thay!" [tập 1, tr. 225]
- Về Lê Đại Hành: "Lê Hoàn lợi dụng cơ hội, đã cướp lấy nước người ta, lại không khéo đối đãi chúa cũ, đẩy vào chỗ chết, thế nào mà Toàn chẳng đến tử vong? Còn việc cất tiếng kêu trời, gieo mình xuống đất, chỉ là một ngón giả trá. Thật khó che đậy được công luận nghìn thu" [tập 1, tr. 253]
- Về Lý Thái Tổ: "Nịnh Phật quá chừng, gây nên mối tệ về sau, hay là Lý Thái Tổ mê hoặc là mình xuất thân từ cửa Phật chăng? Dầu sao cũng không phải là chính đạo" [tập 1, tr. 270] và "Lời Lý Thái Tổ khấn trời, tỏ ra rất có đức độ đế vương; thật chẳng khác Thành Thang nhà Thương đem sáu việc, trách mình trong khi gặp nạn bảy năm hạn hán: thảo nào giữa người và trời có sự cảm ứng không sai" [tập 1, tr. 273]
- Về Lý Thái Tông: "Chưa an táng cha, còn đang có trở đã vội yến tiệc vui chơi như thế, thật thất lễ quá!" [tập 1, tr. 288] và "Bây giờ không nghe nói có việc người Chiêm vào lấn cướp thì không phải là bất đắc dĩ mà dùng binh, thế mà muốn phô sức mình, thích lập công nghiệp, buông thả lòng dục, giết hại mạng người! Thậm chí cướp bắt phụ nữ để chứa đầy vào hậu cung: việc này lại càng thất đức! So với Mị Ê, thật đáng thẹn chết! Huống chi khúc điệu Tây Thiên là thanh âm mất nước, gây nên sự mê muội cho con cháu đời sau! Thế thì trong sự thất đức lại càng thất đức hơn nữa! Thái Tông là bậc vua hiền mà làm như thế, thực đáng tiếc! Về phần bày tôi bấy giờ cũng không sao tránh khỏi cái tội nống ác của vua!" [tập 1, tr. 309]
- Về Lê Văn Thịnh: "Văn Thịnh do văn học được đỗ đầu, làm quan đến cực phẩm, mà hành vi còn thế, thì lòng người còn lường biết thế nào được!" [tập 1, tr. 346]
- Về Lý Thần Tông: "Trái lẽ (chỉ việc sung con gái nhà các quan vào hậu cung - ĐQTS)!" [tập 1, tr. 367] và "Thế là gây loạn từ gốc (chỉ việc bỏ con lớn lập con bé làm Thái tử - ĐQTS)!" [tập 1, tr. 373]
- Về Mâu Du Đô: "Hạng người gọi là có tài năng mà còn như vậy (chỉ việc dâng chim sẻ trắng để nhận quan tước - ĐQTS), đủ biết thói đời bấy giờ là thế nào, mà tước lộc cũng chẳng có gì đáng quý" [tập 1, tr. 379]
- Về Tô Hiến Thành: "Sau Gia cát Vũ hầu, chỉ có một người ấy thôi" [tập 1, tr. 400]
- Về Lý Cao Tông: "Noi theo cái thói lừa dối: đáng khinh bỉ cả!" [tập 1, tr. 402] và "Dùng người không xứng đáng, chính sự ngày một quấy, muốn không bại vong, còn đợi nỗi gì? Chứ không phải tại việc đặt ra Chiêm Thành nhạc khúc" [tập 1, tr. 407]
- Về Lý Kính Tu: "Sự nghiệp của Lý Kính Tu như thế, vậy mà gọi là "thầy vua", chẳng qua chỉ có danh hão đấy thôi" [tập 1, tr. 413]
- Về Trần Thủ Độ: "Thủ Độ là công thần nhà Trần, tức là tội nhân nhà Lý. Huống chi làm những nết xấu như *** lợn, dạ độc như hùm beo, dựng nước mà như thế thì làm thế nào mà lâu dài được? Nhưng chẳng qua cũng bởi nhà Lý tự rước lấy tai vạ, lại còn trách gì nữa!" [tập 1, tr. 425-426] và "Phong hoá nhà Trần không nghiêm chỉnh, lại tệ hơn phong hoá nhà Đường ở Trung Quốc. Nhưng bấy giờ Thái Tông hãy còn thơ ấu, mà Thủ Độ là người rất ngoan cố, phàm việc gì cũng do hắn chỉ sử, Thái Tông không theo cũng không được. Thế mà sử thần cứ chỉ trích riêng Thái Tông, như thế chưa phải là lời phê công bằng. Vả lại, lúc mới khai quốc, vua còn thơ ấu, lòng người còn nghi ngờ, Thủ Độ lại vốn là người không biết chữ, thế mà một mình kinh doanh, dựng lên được nghiệp lớn, thì thực là cương quyết, hiểm giảo, xưa nay ít có mấy người. Có lẽ vì lòng trời giúp ngầm nhà Trần mà được như thế chăng?" [tập 1, tr. 438]
- Về Trần Thái Tông: "Việc này (chỉ việc lén đi vào đất nhà Tống - ĐQTS) là việc làm nguy hiểm cầu may, không theo đạo điển thường như cổ nhân đã nói "thánh chúa bất thừa nguy" [tập 1, tr. 441] và "Câu nói này cũng may mà trúng (chỉ việc dự đoán đúng nhà Tống sắp gặp tai biến - ĐQTS), vì chính Thái Tông thấy rõ được công việc nhà Tống lúc bấy giờ, nên nói khiên cưỡng mà thôi, chứ biết thế nào được đạo trời" [tập 1, tr. 473]
- Về Trần Quốc Tuấn: "Trần Quốc Tuấn là người văn võ toàn tài, đủ cả trung lẫn hiếu, duy phải một vết xấu này (chỉ việc đang đêm lẻn vào tư thông với công chúa - ĐQTS), nên không được là người hoàn toàn. Có lẽ cái thói chung chạ của nhà Trần đã ăn sâu vào đầu óc người ta, đến nỗi họ cho việc ấy là tự nhiên không có gì là quái lạ" [tập 1, tr. 454]
- Về Trần Ích Tắc: "Người ta có tài văn học mà như thế, thì văn học làm gì!" [tập 1, tr. 502]
- Về Trần Nhân Tông: "Ông vua này có thể gọi là "thiên tử hoà giải" [tập 1, tr. 518] và "Bất nhân phi nghĩa!" [tập 1, tr. 519]
- Về Trần Anh Tông: "Việc này xuất phát từ lòng dụ dỗ đánh lừa (chỉ việc bắt được chúa Chiêm Thành - ĐQTS), không thể làm phép cho người sau bắt chước được" [tập 1, tr. 557]
- Về Nguyễn Trung Ngạn: "Nguyễn Trung Ngạn từ chối nhận bài thơ "Chiêu ẩn", có phải là người để chí công danh không?" [tập 1, tr. 569]
- Về Trần Minh Tông: "Thiên lệch!" [tập 1, tr. 571] và "Có kiến thức" [tập 1, tr. 584]
- Về Bảo Từ Hoàng hậu: "Rất phải đạo đàn bà, nghìn xưa ít có" [tập 1, tr. 582]
- Về Trần Nhật Duật: "Phúc đức" [tập 1, tr. 583]
- Về Trần Dụ Tông: "Nghiện rượu, mê đàn hát, xa xỉ làm cung điện nguy nga và tường vách chạm trổ, lãng phí tiền của, hoang dâm chơi bời: món gì Dụ Tông cũng mắc! Cơ nghiệp nhà Trần sao khỏi suy được?" [tập 1, tr. 617]
- Về Đỗ Tử Bình: "Tội hai người này (chỉ Đỗ Tử Bình và Hồ Quý Ly - ĐQTS) đáng giết, không dong tha được, thế mà lại còn vẫn dùng! Chính sự nhà Trần không có kỷ cương gì cả, trách nào chẳng bại vong" [tập 1, tr. 637]
- Về Trần Nghệ Tông: "Việc làm của Quý Ly trước sau đều như thế, thế mà Nghệ Tông tin dùng, có lẽ cũng như câu ngạn ngữ nói "hoạ lai thần ám" chăng?" [tập 1, tr. 657]
- Về Trần Khát Chân: "Cũng may đấy thôi, không có gì là tài giỏi (chỉ việc giết được Chế Bồng Nga - ĐQTS)" [tập 1, tr. 661]
- Về Đặng Tất: "Con đường xuất thân của Đặng Tất như thế, so với việc làm sau này, có phải là một người mà hai nhân cách khác nhau hay không (chỉ việc nhờ tố cáo người mà khác được làm quan, sau này lại đi phò tá Giản Định Đế - ĐQTS)?" [tập 1, tr. 664]
- Về Hồ Quý Ly: "Hình tích hành động của Quý Ly gần giống Vương Mãng" [tập 1, tr. 672] và "Minh Yên Lệ với Hồ Quý Ly cũng chẳng khác gì nhau. Tự thân mình đã không chính trực, dầu có mệnh lệnh cũng không thi hành được. Sao không tự xét mình xem sao đã? Hai người này đều là bọn tham tàn mà thôi" [tập 1, tr. 705]
- Về Giản Định Đế: "Đương lúc điên bái lưu ly, vua tôi cùng lòng cùng sức với nhau, còn e rằng không làm nổi công việc, thế mà tự tàn hại lẫn nhau, làm mất cả tay chân, như thế, tránh sao khỏi bại vong được?" [tập 1, tr. 720]
- Về Trùng Quang Đế: "Sự thể đã đến như thế, mà còn thỉnh cầu càn rỡ mãi (chỉ việc cầu phong nhà Minh - ĐQTS), thật là mù quáng về thời cơ, không còn hiểu gì cả!" [tập 1, tr. 725]
- Về Lê Lai: "Vua nhà Lê đã có tài như vua nhà Hán là Cao Tổ, tôi nhà Lê lại cũng trung liệt như tôi nhà Hán là Kỷ Tín: nghìn năm bất hủ!" [tập 1, tr. 747]
- Về Lê Thái Tổ: "Bình Định vương là bậc tài trí sáng suốt, lại giỏi dụng binh, các tướng chẳng ai sánh kịp. Vì thế cho nên chiến thắng được quân địch mạnh lớn, khai sáng được cơ nghiệp, dõi truyền được quốc thống: đáng lắm thay!" [tập 1, tr. 797] và "Lê Thái Tổ là bậc hiền triết sáng suốt, cẩn thận trong việc lựa chọn tôi hiền để giúp vua nhỏ, thế mà lại dùng bọn Lê Sát là những kẻ vô học, không biết chính luật là gì, nên mới noi theo quy chế hội thề là thói hủ lậu của Lý, Trần. Sau này Lê Thái Tông buông tuồng rông rỡ đến nỗi chuốc lấy tai vạ, chưa chắc đã không phải vì cớ giúp rập không có người tốt. Vậy đức tốt của Lê Thái Tổ so với Hán Cao Tổ và Hán Văn Đế còn kém xa" [tập 1, tr. 844]
- Về Nguyễn Trãi: "Trãi là bậc có tài, vậy mà vẫn không khỏi có tính kiêu căng, cho nên sau này mới chuốc lấy tai vạ. Thế mới biết Trương Tử Phòng là bậc cao kiến, đời sau ít ai sánh kịp" [tập 1, tr. 852] và "Đời Lê Thái Tông, vua thì buông tuồng, bầy tôi thì chuyên quyền, Trãi nếu là người hiền, thì nên sớm liệu rút lui, ẩn náu tung tích để cho danh tiếng được toàn vẹn. Thế mà lại đi đón trước ngự giá, thả lỏng cho vợ làm việc hoang dâm, vô liêm sỉ. Vậy thì cái vạ tru di cũng là tự Trãi chuốc lấy. Như thế sao được gọi là người hiền?" [tập 1, tr. 901]
- Về Lê Thái Tông: "Bầy tôi vừa mới can ngăn, vua đã tức thì ban ra sắc lệnh: cả hai đều không phải có ý thành thực tu tỉnh khuyên răn lẫn nhau. May mà trong nước được vô sự, là vì nhờ công đức của Lê Thái Tổ còn để lại đó thôi" [tập 1, tr. 871] và "Lê Thái Tông cũng không phải là ông vua sáng suốt" [tập 1, tr. 882]
- Về Lê Văn Linh: "Lê Văn Linh là kẻ về bè với Lê Sát. Nay sử lại chép như thế này, còn biết đâu là tà với chính nữa?" [tập 1, tr. 912]
- Về Nguyễn Xí: "Việc làm của bọn Lê Xí (chỉ việc phế Lê Nghi Dân - ĐQTS), so với việc Chu Bột giết bọn họ Lữ mà lập Hán Văn đế cũng không hổ thẹn gì cả. Trong nước có người trọng thần, chính cần ở lúc này" [tập 1, tr. 948]
- Về Lê Thánh Tông: "Vua Thánh Tông còn như thế (chỉ việc giết Lê Lăng khi biết ông này trước đây bàn lập Lê Khắc Xương - ĐQTS), có lẽ vì đạo đức chưa được tinh thuần chăng? Thế mà cứ sính văn chương, thích biện bác, thì có làm gì?" [tập 1, tr. 966] và "Luôn luôn có hạn hán, nước to, đói dữ, mà đã nói như thế (chỉ việc sáng tác chín bài hát quỳnh uyển - ĐQTS); lại còn xưng hô với nhau một cách khoe khoang, thật đáng khinh bỉ. Ông vua này không phải chỉ những đạo đức chưa được thuần hậu, độ lượng chưa được rộng rãi mà thôi đâu!" [tập 1, tr. 1143]
- Về Lê Nghĩa: "Lê Nghĩa giữ đạo lý không vững vàng" [tập 1, tr. 1010]
- Về Lê Uy Mục: "Giấu giếm thế nào được tội ác (chỉ việc giết thái hoàng thái hậu rồi lại truy dâng tôn hiệu - ĐQTS)? Bọn gian giảo lừa dối người ta thường thường như thế, đáng chê cười!" [tập 2, tr. 22]
- Về Trịnh Tùng: "Trịnh Kiểm tuy chuyên quyền, nhưng tội ác chưa có gì tỏ rõ cho lắm; đến Trịnh Tùng mới thật là gian thần như đồ Vương Mãng và Tào Tháo!" [tập 2, tr. 163-164] và "Dựa vào công lao trước của cha, Trịnh Tùng có công rất to, mà mang tội cũng nặng lắm. Không làm như vậy thì không đủ để diệt nhà Mạc mà phù Lê được. Mạc tuy bị diệt rồi, nhưng Trịnh lại lù lù ở đó thì cũng lại là một Mạc nữa thôi!" [tập 2, tr. 199]
- Về Lê Bật Tứ: "Chim mồi *** săn của nhà Trịnh, tên này là tên tội ác đầu sỏ" [tập 2, tr. 235]
- Về Nguyễn Quán Nho: "Chưa thấy có gì là khoan hậu" [tập 2, tr. 387]
- Về Trịnh Cương: "Gọi Trịnh Cương bằng "chúa thượng", xin Trịnh Cương mặc áo sắc vàng, thì Công Hãng là tên phạm tội đầu sỏ. Còn như Cương cũng theo thói cũ xưng là "sư phụ" mà còn nhún nhường không mặc áo sắc vàng. Cái cách giả trá khéo léo của Cương cũng giống hệt như Tào Tháo nhường trả ba huyện. Cương toan lừa dối ai?" [tập 2, tr. 420] và "Chỉ nghe thấy nói, chưa thấy thực hành" [tập 2, tr. 425]
- Về Nguyễn Công Thái: "Đạo làm bầy tôi phải như thế" [tập 2, tr. 467]
- Về Bùi Sĩ Tiêm: "Chim phượng hoàng hót lúc mặt trời mới mọc" [tập 2, tr. 481]
- Về Nguyễn Công Hãng: "Tự mình làm điều ác nghiệt, thì không thể nào tránh khỏi tai vạ" [tập 2, tr. 488]
- Về Trịnh Giang: "Không cướp ngôi vua thì thôi, còn muốn làm gì chả được, cần gì mà phải nói giả dối (chỉ việc tự xưng An Nam thượng vương - ĐQTS). Điên cuồng! Đáng chê cười!" [tập 2, tr. 507]
- Về Trịnh Doanh: "Trịnh Doanh cũng không phải người có tri thức" [tập 2, tr. 524] và "Dùng nhiều hoạn quan, không thể không suy yếu. Tài của Doanh không đền bồi được lỗi của Doanh" [tập 2, tr. 654]
- Về Vũ thị (Vợ Trịnh Cương, ** Trịnh Giang và Trịnh Doanh): "Vũ thị cũng là một người anh kiệt trong phái phụ nữ, cho nên mới có thể mấy lần định được kế mưu lớn" [tập 2, tr. 534]
- Về Nguyễn Phan: "Lời nói đáng kính đáng sợ như lúc còn sống, ngàn đời sau này còn có thể làm cho người ta cảm động phấn khởi. Thế mà trong sử bảo Nguyễn Phan cùng Văn Đình Ức danh tiếng ngang nhau, nói như thế khác nào đem viên ngọc giả trộn lẫn với viên ngọc thật" [tập 2, tr. 611]
- Về Lê Quý Đôn: "Học rộng thì có làm gì, chỉ đủ để giúp cho lòng tư của mình, như hạng Vương An Thạch. Sở dĩ đến như thế (chỉ việc tự giãi bày chín tội nhưng thật ra là đang kể công lao của mình - ĐQTS), cũng do kiến thức lệch lạc mà ra" [tập 2, tr. 660] và "Xét hành trạng của Quý Đôn, không có một điều gì đáng khen" [tập 2, tr. 725]
- Về Vũ Trần Thiệu: "Chim hạc đứng giữa đàn gà, thực là hiếm có" [tập 2, tr. 739]
- Về Trịnh Sâm: "Họ Trịnh dùng nhiều quan thị, hơn cả nhà Hán, nhà Đường; bầy tôi lại đều giữ lòng riêng, gây bè đảng, thế mà Trịnh Sâm tin dùng. Như thế, không bại vong sao được?" [tập 2, tr. 746]
- Về Lê Hiển Tông: "Than ôi, cũng đã muộn rồi, còn làm gì được nữa! Thế mà còn nhận danh hiệu hão, thật là tối thời cơ" [tập 2, tr. 774] và "Chống hùm cửa trước, rước sói cửa sau", ôi, cũng nguy hiểm lắm! Trịnh Doanh lập Hiển Tông để nương nhờ vào phúc đức, mà Hiển Tông từ trước đến sau, nhất thiết việc gì cũng do ở người khác. Nhiều lần gặp tai hoạ bất trắc xảy ra, chỉ vì không vướng vít với thất tình mà được trọn đời an toàn, cũng là may mà thôi" [tập 2, tr. 790-791]
- Về Trịnh Khải: "Người trước để lại ác nghiệt quá nhiều, làm cho Khải phải chịu sự liên lụy mà thôi, nhưng Khải cũng là người khẳng khái không có gì đáng hổ thẹn" [tập 2, tr. 788]
- Về Đinh Tích Nhưỡng: "Sự thế đã cùng quẫn quá chừng, mà còn a dua phụ hoạ. Thái độ của tiểu nhân gớm thật! rất đáng sợ mà lại rất đáng ghét!" [tập 2, tr. 798]
- Về Nguyễn Hữu Chỉnh: "Tình thế đã đến thế này, còn cứ nương tựa vào Chỉnh là thằng giặc tráo trở, lật lọng, khác nào chất củi lên giàn lửa thì còn phút nào được yên! Nhưng, các bầy tôi nhà Lê bấy giờ không còn một ai là đáng nương cậy, ấy cũng đáng thẹn lắm lắm" [tập 2, tr. 807] và "Hữu Chỉnh chết theo nạn nước, còn hơn các người họ Trịnh nhiều lắm" [tập 2, tr. 824]
- Về Hoàng Phùng Cơ: "Hoàng Phùng Cơ cũng là đồ tráo trở đó thôi, sao gọi là danh tướng được?" [tập 2, tr. 814]
- Về Mẫn Thái hậu (vợ Thái tử Lê Duy Vĩ, ** Lê Chiêu Thống): "Hiền thay, bà ** này! Thật không thẹn với Thân Bao Tư xưa" [tập 2, tr. 844]
- Về Lê Chiêu Thống: "Nghìn năm hãy còn chua xót!" [tập 2, tr. 856]
- Nguồn: Quốc Sử Quán Triều Nguyễn (2007), Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục.
St.
#travelforum.vn
#HDVSG